TCK 203 Mühür Bozma Suçu ve Cezası

Suçun Hukuki Künyesi

Suçun Şartları ve Unsurları Nelerdir?

TCK 203’teki suçun oluşması için önce kanunun verdiği yetkiye ya da yetkili makamın emrine dayanılarak konulmuş geçerli bir mühür bulunmalıdır. Mühür, bir şeyin saklanmasını veya olduğu gibi korunmasını sağlamak amacıyla konulur: imar mevzuatına aykırı yapının mühürlenerek inşaatın durdurulması (3194 sayılı İmar Kanunu m.32), ruhsatsız iş yerinin belediyece mühürlenmesi, icra veya yargı makamlarının el koydukları eşyayı ya da yeri mühür altına alması ve kanuni yetkisi bulunan su idaresinin sayacı mühürlemesi tipik örneklerdir. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, mühürleme emri veren makamın yetkisinin de kanundan gelmesini arar; yönetmelikle ya da sözleşmeyle tanınan bir yetki yeterli değildir.

Suçun iki seçimlik hareketi vardır. Birincisi mührün kaldırılmasıdır: mührün söküp atılması, koparılması, kırılması ya da işlevsiz hâle getirilmesi bu kapsamdadır. İkincisi mührün konuluş amacına aykırı hareket etmektir; resmî gerekçede de açıklandığı gibi mühre hiç dokunmadan mühürlü inşaata devam edilmesi, mühürlü iş yerinin arka kapıdan açılarak çalıştırılması ya da mühürlü eşyanın kullanılması da suçu oluşturur. Suç bir zarar veya somut tehlike doğmasını aramaz; hareketin yapılmasıyla tamamlanan bir tehlike suçudur.

Uygulamada en çok tartışılan şart, mühürleme işleminin dosyada usulüne uygun belgelenmiş olup olmadığıdır. Mühürleme tutanağı, mühür numarası, mühürleme kararının dayanağı ve failin mühürden haberdar edildiğine ilişkin tebliğ ya da yapı tatil tutanağı dosyada bulunmalıdır. Yargıtay, sayaca ait mühürleme tutanağı bulunmayan bir dosyada suçun unsurlarının oluşmadığını kabul etmiştir; künyesi aşağıda Yargıtay Kararları bölümündedir. Mührün konulmasına karşı idari yargıda dava açılmış olması, mühür kaldırılmadıkça kişiye mührü bozma yetkisi vermez; yürütmeyi durdurma veya iptal kararı varsa mahkemece ayrıca değerlendirilir.

Fail ve Mağdur

Suçu herkes işleyebilir; özgü suç değildir. Fail çoğunlukla mühürlenen yapının sahibi, müteahhit, iş yerinin işleteni ya da sayacın abonesidir, ancak mülkiyet veya abonelik tek başına sorumluluk doğurmaz. Mührü kimin kaldırdığı ya da mühürlü faaliyeti kimin sürdürdüğü delille gösterilmelidir; mühürlü inşaatta çalışan işçinin, mühürden ve mührün anlamından haberdar olduğu ispat edilmedikçe kastı kabul edilemez. Mağdur toplumun bütünüdür; mührü koyan idare suçtan zarar gören sıfatıyla davaya katılabilir.

Suçun Hukuki Konusu

Korunan hukuki değer kamu güvenidir: kanuna dayanılarak konulan mührün, durumun aynen korunacağına ilişkin bir güvence olarak saygı görmesi amaçlanır. Kanun koyucu bu suçu devlet otoritesine karşı suçlar arasında değil, kamu güvenine karşı suçlar bölümünde düzenlemiştir. Maddi konu mühür ve mührün koruduğu şeydir: bina, iş yeri, kapı, sayaç, makine, depo ya da el konulan eşya olabilir. Mührün sahte olarak üretilmesi veya kullanılması bu madde değil, mühürde sahtecilik (TCK 202) kapsamındadır.

Manevi Unsur

Suç yalnız kastla işlenir; genel kast yeterli olup saik önemli değildir. Fail, mührün yetkili makamca konulduğunu ve korunma amacı taşıdığını bilmeli, mührü kaldırmayı ya da mühürlü faaliyeti sürdürmeyi istemelidir. Olası kast (sonucu öngörüp kabullenme) hâlinde temel ceza TCK 21/2 uyarınca üçte birden yarısına kadar indirilir. Taksirli hâli düzenlenmediğinden, mührün kazara koptuğu ya da failin mührün varlığından habersiz olduğu durumlarda ceza verilmez (TCK 22/1).

Suçun Cezası Nedir?

TCK 203 tek fıkradır ve altı aydan üç yıla kadar hapis veya adli para cezası öngörür; aşağıdaki tablo cezayı, görevli mahkemeyi ve şikâyet ile uzlaşma durumunu gösterir.

Temel Halinin Cezası (203)

Hapis ile adli para cezası seçimlik olarak öngörülmüştür; hâkim ikisinden birini seçer. Hapis seçilirse altı aydan üç yıla kadar belirlenir; adli para cezası seçilirse gün sayısı, TCK 61/9 gereği hapsin alt sınırından az olamayacağından yüz seksen günden yedi yüz otuz güne kadar belirlenir ve bir günü 100 ile 500 TL arasında takdir edilir (TCK 52/1, 52/2, 61/9). Temel ceza TCK 61/1’deki ölçütlere, özellikle mührün koruduğu şeyin önemine, mühürlü faaliyetin süresine ve kapsamına göre belirlenir.

Nitelikli Haller

Maddede nitelikli hâl öngörülmemiştir. Failin kamu görevlisi olması ya da mührün bir mahkeme kararıyla konulmuş olması cezayı kendiliğinden artırmaz; bu durumlar ancak TCK 61 çerçevesinde temel cezanın belirlenmesinde gözetilir. Aynı mührün farklı zamanlarda birden fazla kez bozulması hâlinde zincirleme suç hükmü (TCK 43/1) uygulanabilir.

İndirim Halleri

Maddeye özgü indirim yoktur. Fiili on beş ile on sekiz yaş arasında işleyen kişide ceza TCK 31/3’e göre indirilir. Failin geçmişi, yargılamadaki tutumu ve cezanın geleceğine etkisi gözetilerek altıda bire kadar takdiri indirim yapılabilir (TCK 62). Seri muhakeme usulü uygulanırsa savcının belirlediği cezadan yarı oranında indirim yapılır (CMK 250/4). Haksız tahrik (TCK 29) bu suçun yapısına genellikle uymaz.

Suçun Özel Görünüş Biçimleri

Teşebbüs

Suç, mührün kaldırılması ya da mühürlü faaliyete fiilen devam edilmesiyle tamamlanır. Teşebbüs mümkündür: mührü sökmeye başlamışken yakalanan ya da mühürlü kapıyı açmaya çalışırken görevlilerce durdurulan kişi hakkında TCK 35/2 uyarınca ceza dörtte birden dörtte üçe kadar indirilir. Mühürlü inşaatta yalnız malzeme yığılması gibi hazırlık niteliğindeki davranışların icra başlangıcı sayılıp sayılmayacağı somut olaya göre değerlendirilir.

İştirak

Mührü fiziken söken kişi, sökülmesini isteyen yapı sahibi ve mühürlü inşaatta çalışmayı yöneten müteahhit TCK 37-39 kapsamında birlikte sorumlu olabilir. Her birinin rolü ve kastı ayrı gösterilmelidir; yapı sahibinin yurt dışında ya da başka şehirde bulunduğu dosyalarda azmettirme iddiası somut delille desteklenmelidir. Şirket adına işletilen iş yerinde sorumluluk, mühürlü yeri fiilen açan ve çalıştıran yetkiliye aittir.

İçtima (Zincirleme Suç ve Diğer Halleri)

Aynı mühürlü yapıda farklı tarihli tutanaklarla tespit edilen ve aynı suç işleme kararının icrası kapsamında kalan ihlallerde zincirleme suç (TCK 43/1) değerlendirilir ve ceza dörtte birden dörtte üçe kadar artırılır; mağduru belli bir kişi olmayan suçlarda da bu hüküm uygulanır. Mührün yeniden konulmasından sonra verilen yeni bir karar ise ayrı bir suç olarak değerlendirilebilir. Mühür kırılırken mührün takıldığı kapıya veya sayaca zarar verilmesi ayrıca mala zarar verme suçunu gündeme getirebilir.

Uygulamanın büyük bölümü imar dosyalarıdır. Ruhsatsız yapı mühürlendikten sonra inşaata devam edilmesi hâlinde hem mühür bozma hem imar kirliliğine neden olma suçu oluşabilir; iki suç farklı hukuki değerleri koruduğundan kural olarak ayrı ayrı cezalandırılır. Yapının imar planına ve ruhsata uygun hâle getirilmesi TCK 184/5’e göre yalnız imar kirliliği davasını düşürür, mühür bozma davasını etkilemez. Mühürlü sayaçtan tüketimin ölçülmesi engellenerek enerji kullanılmışsa karşılıksız yararlanma suçu da ayrıca değerlendirilir.

Adli Para Cezasına Çevirme, Erteleme ve Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması

Adli Para Cezasına Çevirme

TCK 203’te hapis ile adli para cezası seçimlik olduğundan hâkim doğrudan adli para cezasına hükmedebilir. Hâkim hapsi seçmişse bu ceza artık adli para cezasına çevrilemez (TCK 50/2). Hapis cezası bir yıl veya daha az ise adli para cezası dışındaki seçenek yaptırımlar, örneğin zararın giderilmesi veya kamuya yararlı işte çalıştırma, TCK 50/1’in diğer bentlerine göre değerlendirilebilir.

Erteleme

TCK 51/1’e göre iki yıl veya daha az hapis cezası ertelenebilir; fiili on sekiz yaşından küçükken ya da altmış beş yaşını bitirmişken işleyen için sınır üç yıldır. TCK 203’te alt sınırdan ya da alt sınıra yakın verilen hapis cezaları bu sınırın altında kalır; erteleme için kişinin daha önce kasıtlı bir suçtan üç aydan fazla hapse mahkûm edilmemiş olması ve tekrar suç işlemeyeceği kanaati gerekir. Adli para cezası ertelenemez.

HAGB (Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması)

CMK 231/5’e göre hükmolunan ceza iki yıl veya daha az hapis ya da adli para cezası ise HAGB kararı verilebilir. Sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmamış olması ve yeniden suç işlemeyeceği kanaati aranır; somut bir zarar varsa giderilmesi gerekir (CMK 231/6). Denetim süresi beş yıldır (CMK 231/8), karara karşı istinaf yoluna gidilir (CMK 231/12). HAGB 7589 sayılı Kanunla aynı içerikle yeniden düzenlenmiş olup bugün de uygulanmaktadır.

Suçun Soruşturma ve Kovuşturma Aşamaları

Soruşturma çoğunlukla belediye zabıtası, imar müdürlüğü, su idaresi ya da icra müdürlüğü görevlilerinin mührün bozulduğunu veya mühürlü faaliyetin sürdüğünü tespit eden tutanağı ve suç duyurusuyla başlar. Tipik deliller mühürleme tutanağı ile mühürleme kararı, mühür numarası, yapı tatil tutanağı ve tebliğ belgesi, mührün bozulduğu anı ya da sonrasını gösteren fotoğraflar, tutanak tanıkları, kolluk keşfi ve imar dosyalarında yapının mühürleme tarihindeki ve sonraki durumunu karşılaştıran bilirkişi raporudur. Savcılık, şartları varsa kamu davasının açılmasını beş yıl erteleyebilir (CMK 171/2) ya da şüpheliye seri muhakeme usulünü teklif edebilir (CMK 250/3); suç, seri muhakeme kapsamına girmeyen bir suçla birlikte işlenmişse, örneğin imar kirliliğiyle, seri muhakeme uygulanmaz (CMK 250/11).

İddianame asliye ceza mahkemesine verilir. Üst sınır iki yılı aştığından basit yargılama usulü (CMK 251/1) uygulanmaz ve duruşmalı yargılama yapılır. Kovuşturmada en çok tartışılan konu, mührün kanuni yetkiye dayanıp dayanmadığı, mühürleme tutanağının dosyada bulunup bulunmadığı ve mührü kaldıranın gerçekten sanık olup olmadığıdır. İmar dosyalarında mühürleme tarihindeki kat ve imalat durumu ile sonraki tespit karşılaştırılmadan devam iddiası ispatlanmış sayılmaz.

Hükme karşı gerekçeli kararın tebliğinden itibaren iki hafta içinde istinafa başvurulabilir (CMK 273/1); doğrudan verilen ve on beş bin TL’yi aşmayan adli para cezası kesindir (CMK 272/3-a). Bölge adliye mahkemesinin beş yıl veya daha az hapse ya da adli para cezasına ilişkin istinafı esastan reddeden kararı temyiz edilemez (CMK 286/2-a). Mühür bozma suçu için hazırlanmış savunma dilekçesi örneği, istinaf dilekçesi örneği ve temyiz dilekçesi örneği sitemizde yer alır.

Suçta Gözaltı ve Tutukluluk Halleri

CMK 91/1’e göre gözaltı süresi, yakalama yerine en yakın hâkime gönderilme için zorunlu süre hariç yirmi dört saattir; bu yol süresi on iki saati geçemez. Mühür bozma dosyalarında gözaltı istisnaidir; şüpheliler genellikle tutanak üzerine ifadeye çağrılır ya da ifadeleri alındıktan sonra serbest bırakılır.

Suç CMK 100/3’teki katalog suçlardan değildir. Üst sınır üç yıl olduğundan CMK 100/4’teki tutuklama yasağı uygulanmaz; tutuklama için kuvvetli suç şüphesinin yanında somut kaçma veya delil karartma şüphesi ve ölçülülük gerekir, bu suçta tutuklama nadirdir. Azami tutukluluk soruşturmada altı ay, kovuşturmada bir yıl olup zorunlu hâllerde altı ay uzatılabilir (CMK 102/1, 102/4). Adli kontrole hâkim karar verir; yurt dışına çıkış yasağı veya belirli aralıklarla karakola başvurma gibi tedbirler tercih edilir.

Uzlaşma, Şikayet Süresi, Zamanaşımı, Etkin Pişmanlık ve Görevli Mahkeme

Uzlaşma Mümkün mü?

Uzlaştırma uygulanmaz. TCK 203, CMK 253/1-b’deki listede sayılmamıştır ve şikâyete bağlı olmadığından 253/1-a kapsamına da girmez; mağdur kamu olduğundan çocuk failler için öngörülen 253/1-c de kural olarak işlemez. Üst sınır altı ayı aştığından önödeme (TCK 75) yoktur. Bunların yerine soruşturma sonunda kamu davasının açılmasının ertelenmesi (CMK 171/2) ya da seri muhakeme usulü (CMK 250) gündeme gelir.

Şikayet Süresi Ne Kadardır?

Şikâyet süresi yoktur. Suç resen soruşturulduğundan TCK 73’teki altı aylık süre uygulanmaz; mührü koyan idarenin şikâyetten vazgeçmesi ya da mührü sonradan kaldırması davayı sona erdirmez.

Dava Zamanaşımı Süresi

Üst sınır beş yılı geçmediğinden dava zamanaşımı sekiz yıldır (TCK 66/1-e). Kesen işlemler varsa süre en fazla yarısı kadar uzayarak on iki yıla ulaşır (TCK 67/4). Zincirleme suçta süre son suçun işlendiği günden başlar (TCK 66/6). Fiili on beş ile on sekiz yaş arasında işleyen için sürenin üçte ikisi, on iki ile on beş yaş arasında işleyen için yarısı uygulanır (TCK 66/2).

Etkin Pişmanlık Hükümleri

Kanunda mühür bozma suçuna özgü etkin pişmanlık hükmü bulunmamaktadır. Mührün yeniden konulmasına izin verilmesi, yapının ruhsata uygun hâle getirilmesi ya da iş yerinin kapatılması cezayı kaldırmaz; bu davranışlar yalnız TCK 61 ve 62 kapsamında, ayrıca HAGB ve erteleme kanaatinde gözetilebilir.

Görevli Mahkeme Hangisidir?

Asliye ceza mahkemesi görevlidir. 5235 sayılı Kanunun 12. maddesi ağır ceza mahkemesini on yıldan fazla hapis gerektiren suçlarla ve sayılan suçlarla görevli kılar; TCK 203 bunlar arasında değildir. Fail çocuksa çocuk mahkemesi görevlidir. Hükme karşı istinaf süresi gerekçeli kararın tebliğinden itibaren iki haftadır (CMK 273/1).

Yargıtay Kararları

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 16.10.2018 tarihli, 2017/483 E., 2018/427 K.

Elektrik bedelini ödemeyen sanığın iş yerindeki sayaç, özelleştirilmiş dağıtım şirketinin görevlilerince mühürlenmiş, sanık mühre rağmen elektrik kullandığı için mühür bozmadan mahkûm edilmişti. Ceza Genel Kurulu, mühürleme yetkisinin kanunla verilmesi gerektiğini, özel hukuk tüzel kişisi olan dağıtım şirketine böyle bir yetki tanınmadığını belirterek suçun unsurlarının oluşmadığına ve mahkûmiyetin bozulmasına karar vermiştir. Kararda suçun seçimlik hareketleri ve manevi unsuru da ayrıntılı biçimde açıklanmıştır.

… Mühür, kanunun verdiği yetkiye dayanılarak ya da yetkili makamın emri gereğince konulmalıdır. Ancak yetkili makama mühürleme emri verme yetkisinin de yine kanunla verilmiş olması gerekmektedir. …

Yargıtay 2. Ceza Dairesi, 24.05.2023 tarihli, 2021/9205 E., 2023/3047 K.

Borcu nedeniyle kör conta ile kesilen su sayacından su kullandığı iddia edilen sanık, karşılıksız yararlanma ve mühür bozma suçlarından beraat etmişti. Daire, suyun sayaçtan geçerek kullanıldığını ve dosyada sayaca ilişkin mühürleme tutanağı bulunmadığını vurgulayarak suçun unsurlarının oluşmadığını kabul etmiş ve beraat hükümlerini onamıştır. Karar, mühürleme işleminin belgeyle ispatlanmasının bu suçta belirleyici olduğunu gösterir.

… mühür bozma suçunun oluşabilmesi için kanunun veya yetkili makamların emri uyarınca konulmuş bir mührün kaldırılması ya da konuluş amacına aykırı hareket edilmesi gerektiği, dosyada ilgili sayaca dair mühürleme tutanağı bulunmadığının anlaşılması karşısında, sanığın üzerine atılı mühür bozma suçunun yasal unsurlarının oluşmadığı anlaşıldığından …

Sık Sorulan Sorular